Nếu nhìn vào bản đồ thế giới, Việt Nam và Israel là hai thái cực đối lập về quy mô nhưng lại mang đến một nghịch lý trớ trêu về vị thế công nghệ.
Việt Nam, đất nước hình chữ S với gần 100 triệu dân, sở hữu nguồn lao động trẻ dồi dào, cần cù và thông minh. Israel, một dải đất khô cằn bao quanh bởi sa mạc và xung đột, chỉ vỏn vẹn khoảng 9 triệu dân. Thế nhưng, khi nhìn vào bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu, Israel được mệnh danh là “Quốc gia khởi nghiệp” (Start-up Nation) với mật độ kỹ sư, nhà khoa học và các công ty công nghệ niêm yết trên sàn NASDAQ cao hàng đầu thế giới.
Rất nhiều người Việt khi nhìn vào sự thần kỳ của Israel thường tặc lưỡi: “Họ có người Mỹ chống lưng, họ có nguồn viện trợ tài chính khổng lồ nên mới phát triển được.”
Đó là một sự ngụy biện tai hại.
Dòng tiền đầu tư của thế giới, đặc biệt là từ các quỹ đầu tư mạo hiểm sừng sỏ tại thung lũng Silicon, cực kỳ khôn ngoan và lạnh lùng. Họ không rót tiền vì tình thương hay vì yếu tố chính trị đơn thuần. Họ rót tiền vì họ thấy ở Israel một thứ tài sản quý giá hơn vàng: Chất lượng con người. Dù có đổ hàng tỷ đô la vào một cộng đồng thụ động, thiếu tư duy đột phá, thì số tiền đó cũng sẽ bốc hơi. Tiền luôn đi tìm trí tuệ, chứ không phải trí tuệ sinh ra từ tiền.
Vậy, điều gì đã tạo ra những con người Do Thái với tư duy làm chủ, dám dẫn dắt thế giới, trong khi chúng ta – dù rất nỗ lực – vẫn loay hoay với bài toán “gia công”, “làm thuê” và xuất khẩu lao động?
Câu trả lời không nằm ở sách giáo khoa, cũng không nằm ở cơ sở vật chất trường học. Nó nằm ở nơi bắt đầu của mọi sự sống: Gia đình.
Gốc rễ đầu tiên của sự khác biệt nằm ngay trong định nghĩa về một đứa trẻ “tốt”.
Trong phần lớn các gia đình Việt Nam, từ thế hệ này sang thế hệ khác, tính từ được khao khát nhất khi nói về con cái là: “Con Ngoan Trò Giỏi”.
Bé chưa mở mắt các cháu đã được dạy phải khoanh tay và ạ người lớn, làm theo thì mới ngoan, không làm theo thì bị mắng là hư lắm
Ở trường, lời phê danh giá nhất của thầy cô là: “Con ngoan, vâng lời thầy cô.”
Chúng ta vô thức cài đặt vào đầu đứa trẻ một tư duy: An toàn là tuân thủ. Giỏi giang là làm đúng theo khuôn mẫu.
Nhưng hãy nhìn sang các gia đình Do Thái. Trong văn hóa của họ, “ngoan ngoãn vâng lời tuyệt đối” đôi khi là một tín hiệu đáng lo ngại.
Người Do Thái coi trọng sự “Chutzpah” (sự táo bạo, gai góc). Một đứa trẻ Do Thái được khuyến khích tranh luận với cha mẹ ngay trong bàn ăn tối. Chúng được dạy rằng: “Thầy giáo không phải là chân lý, sách vở không phải là giới hạn.”
Khi một đứa trẻ Việt Nam cãi lại, nó bị coi là “hư”.
Khi một đứa trẻ Do Thái tranh luận có lý lẽ, nó được coi là đang phát triển tư duy độc lập.
Sự khác biệt này tạo ra hai mẫu người trưởng thành trái ngược nhau:
Để làm chủ, bạn cần tư duy phản biện. Để làm thuê, bạn chỉ cần tư duy tuân thủ. Giáo dục gia đình Việt Nam, tiếc thay, đang sản xuất hàng loạt những “cỗ máy tuân thủ” hoàn hảo.
Điểm khác biệt chí mạng thứ hai nằm ở vai trò của cha mẹ.
Tôi thường nghe rất nhiều phụ huynh Việt than phiền: “Tại sao nhà trường dạy thế này? Tại sao sách giáo khoa viết thế kia? Giáo dục nát thế này thì con tôi hỏng mất.”
Tâm lý chung của người Việt là: “Muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy”. Chúng ta coi trường học là cái “lò bát quái” mà chỉ cần ném con vào đó, 12 năm sau sẽ nhảy ra một con người thành đạt, có đạo đức và kỹ năng. Cha mẹ Việt thường đóng vai trò là “nhà hậu cần”: lo tiền học, lo đưa đón, lo dinh dưỡng. Còn việc “cài đặt hệ điều hành” tư duy và nhân cách, họ phó mặc cho nhà trường.
Người Do Thái thì ngược lại. Họ hiểu một chân lý ngàn đời: Trường học dạy kiến thức, nhưng Gia đình mới dạy làm người.
Với người Do Thái, giáo dục gia đình là thiêng liêng và bất khả xâm phạm. Họ không trông chờ thầy cô dạy con mình cách tư duy hay cách sống.
Cha mẹ Do Thái đóng vai trò là người khai vấn (mentor) đầu tiên và quan trọng nhất của con.
Khi người Việt phó mặc con cho nhà trường, chúng ta nhận lại những sản phẩm “đại trà”. Bởi nhà trường là nơi đào tạo số đông, họ buộc phải dạy theo chuẩn, theo khuôn. Nhà trường không thể dạy con bạn sự liều lĩnh, sự kiên cường hay khát vọng cá nhân – những tố chất của một người làm chủ.
Chỉ có gia đình, với sự thấu hiểu riêng biệt, mới có thể vun đắp nên những cá tính độc bản. Người Do Thái thành công vì họ không bao giờ “ủy quyền” việc dạy con làm người cho bất kỳ ai khác.
Hãy nhìn cách chúng ta phản ứng khi con cái vấp ngã.
Ở công viên, khi một đứa trẻ Việt ngã, cha mẹ hoặc ông bà sẽ lao đến xuýt xoa: “Ôi thương quá, đánh chừa cái đất này làm đau em.” Lớn lên một chút, khi con gặp khó khăn hay thất bại trong học tập, cha mẹ vội vàng cho đi học thêm, tìm cách “chạy” điểm, hoặc dọn sẵn đường để con đi du học cho “nhẹ đầu”.
Tư duy bảo bọc của cha mẹ Việt xuất phát từ tình thương, nhưng nó vô tình tước đi năng lực quan trọng nhất của một người làm chủ: Khả năng chịu trách nhiệm và đứng lên sau thất bại.
Chúng ta dạy con phải thành công, phải điểm cao, phải đỗ đại học danh tiếng. Chúng ta tiêm vào đầu trẻ nỗi sợ hãi khủng khiếp về sự thất bại. Trong mắt cha mẹ Việt, thất bại là một vết nhơ, là sự kém cỏi so với “con nhà người ta”.
Ngược lại, trong gia đình Do Thái, thất bại được coi là dữ liệu (data).
Họ tin rằng trí thông minh (IQ) chỉ là một phần nhỏ, chỉ số vượt khó (AQ – Adversity Quotient) mới quyết định ai là người dẫn đầu.
Khi một đứa trẻ Do Thái gặp thất bại, cha mẹ họ không lao vào giải cứu. Họ đứng bên cạnh và hỏi: “Con học được gì từ việc này? Lần sau con sẽ làm khác đi như thế nào?” Họ để con cái trầy xước với thực tế, để con hiểu rằng thế giới này không vận hành theo ý muốn của mình, và cách duy nhất để sinh tồn là thích nghi và giải quyết vấn đề.
Một người làm thuê sợ sai vì sai sẽ bị trừ lương, bị đuổi việc.
Một người làm chủ biết rằng sai lầm là học phí bắt buộc phải trả để tìm ra con đường mới.
Khi chúng ta nuôi dạy những đứa trẻ “sợ sai” trong lồng kính gia đình, chúng ta đã triệt tiêu khả năng làm chủ của chúng ngay từ trong trứng nước.
Quay trở lại câu chuyện đầu bài: Tại sao Israel ít dân mà khoa học công nghệ vượt xa Việt Nam? Tại sao tiền đổ về đó?
Vì các nhà đầu tư nhìn thấy ở đó những con người tự chủ (autonomous).
Một kỹ sư Việt Nam có thể code rất giỏi, giải toán rất nhanh, nhưng thường thụ động chờ chỉ thị (Task-based mindset).
Một kỹ sư Israel, nhờ nền tảng giáo dục gia đình khuyến khích tranh biện và tư duy đa chiều, họ luôn đặt câu hỏi: “Tại sao phải làm thế này? Có cách nào tối ưu hơn không? Sản phẩm này giải quyết vấn đề gì cho xã hội?” (Value-based mindset).
Thế giới công nghệ và kinh tế hiện đại thay đổi từng giây. Không một ông chủ nào muốn thuê những nhân sự chỉ biết “gọi dạ bảo vâng” để rồi khi khủng hoảng ập đến thì đứng im chờ lệnh. Họ cần những người có tư duy làm chủ ngay cả khi đang làm thuê.
Israel có nhiều startup thành công vì mỗi cá nhân của họ đã là một “startup” ngay từ khi còn nhỏ: Tự lập, tự chịu trách nhiệm, dám chấp nhận rủi ro và luôn tìm cách cải tiến.
Việt Nam, dù dân số đông gấp 10 lần, nhưng số lượng những con người dám dấn thân, dám nghĩ khác, dám chịu trách nhiệm cho tư duy của mình lại quá ít ỏi so với số lượng những người mong cầu sự “ổn định”. Và sự “ổn định” đó, trớ trêu thay, lại là kẻ thù của sáng tạo và phát triển.
Chúng ta không thể thay đổi lịch sử, cũng khó có thể thay đổi ngay lập tức cả một nền giáo dục phổ thông cồng kềnh.
Nhưng chúng ta có thể thay đổi ngay tại chính ngôi nhà của mình.
Đừng đổ lỗi cho nhà trường, cũng đừng đổ lỗi cho cơ chế hay sự thiếu hụt tài chính. Sự khác biệt giữa một dân tộc “làm thuê” và một dân tộc “làm chủ” nằm ở chính cách cha mẹ tương tác với con cái mỗi ngày.
Nếu muốn con cái chúng ta sau này không chỉ là những người làm công cần cù, bán sức lao động giá rẻ cho thế giới, mà trở thành những nhà lãnh đạo, những nhà sáng tạo công nghệ, những người nắm giữ vận mệnh quốc gia, thì cha mẹ Việt cần một cuộc cách mạng trong tư duy:
Israel không có tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên duy nhất của họ là con người.
Việt Nam cũng vậy, kho báu lớn nhất của chúng ta không phải là rừng vàng biển bạc, mà là trí tuệ con người.
Nhưng kho báu đó có tỏa sáng hay không, không phụ thuộc vào việc Mỹ hay ai đó rót bao nhiêu tiền, mà phụ thuộc vào việc hôm nay, khi về nhà, cha mẹ Việt sẽ dạy con mình “biết vâng lời” hay dạy con mình “biết suy nghĩ”.
Hãy cùng Kiên Parenting nuôi dạy một thế hệ biết làm chủ tư duy, dòng tiền của thế giới tự khắc sẽ tìm đến.
Đăng Ký Khóa Học: Cha mẹ đột phá: kỹ năng coaching và mentoring trong giáo dục con cái dựa trên nền tảng của sự chuyển hóa
Nhập thông tin để bắt đầu: