Làm cha mẹ giống như việc bạn đang học cách dịch thuật một ngôn ngữ hoàn toàn mới. Ở độ tuổi chập chững lên 2, lên 3, ngôn từ của các con còn rất hạn chế, nhưng thế giới nội tâm của các con lại phong phú và phức tạp không kém gì người trưởng thành.
Nhiều khi, điều con nói ra ở tầng bề mặt lại hoàn toàn trái ngược với những gì hệ thần kinh của con đang thực sự trải qua. Nếu chúng ta chỉ nghe bằng đôi tai vật lý mà thiếu đi sự quan sát tĩnh lặng từ bên trong, chúng ta sẽ rất dễ bỏ lỡ những khoảnh khắc định hình nên nhân dạng (Identity) của đứa trẻ sau này.
Tôi muốn kể cho các bạn nghe hai câu chuyện nhỏ vừa xảy ra với Bắp – cậu con trai 2 tuổi của gia đình chúng tôi. Những sự việc tưởng chừng như chỉ là nốt nhạc thoảng qua trong ngày, nhưng lại chứa đựng những bài học vô giá về cách một bộ não non nớt đang nỗ lực “gán ý nghĩa” cho thế giới.
Bắp nhà tôi có một niềm say mê đặc biệt với những chiếc máy múc đất. Hôm đó, khi cả nhà đang bon bon đi dạo trên xe máy, chúng tôi đi ngang qua một công trường có chiếc máy múc đang hoạt động.
Như thói quen, tôi cho xe dừng lại một chút để con được ngắm nhìn món đồ yêu thích. Sau một lát, vì hành trình vẫn phải tiếp tục, chúng tôi bảo Bắp vẫy tay chào tạm biệt chiếc máy múc. Cậu bé ngoan ngoãn giơ tay “bye bye”. Chiếc xe máy lăn bánh rời đi. Mọi thứ trông có vẻ rất êm đẹp và hợp tác.
Nhưng ngay khi xe vừa chạy, trên suốt quãng đường đi tiếp theo, Bắp liên tục lẩm bẩm một câu: “Bắp không thích xem máy múc nữa.”
Bạn sẽ phản ứng thế nào nếu ở trong tình huống đó?
Hầu hết người lớn chúng ta sẽ cảm thấy nhẹ nhõm và tặc lưỡi: “À, may quá, con tự giác không thích xem nữa, thế thì mình đi về thôi, đỡ phải dỗ dành.”
Nhưng vợ chồng tôi thì khựng lại. Chúng tôi cảm thấy có một tín hiệu không ổn đang diễn ra bên trong con. Bắp vốn dĩ rất hiểu rõ những gì mình “thích” và “không thích”. Việc con đột nhiên nói không thích một thứ mà con cực kỳ say mê ngay sau khi phải rời xa nó, là một dấu hiệu tâm lý rất đáng lưu tâm.
Dưới góc nhìn của tâm lý học phát triển, câu nói “Bắp không thích xem máy múc nữa” không phải là một sự thật. Đó là một cơ chế phòng vệ tâm lý.
Hãy thử hình dung điều gì đang diễn ra trong hệ thần kinh của một đứa trẻ 2 tuổi lúc đó:
Niềm khao khát mãnh liệt được tiếp tục xem máy múc của con vừa bị chặn lại bởi một thực tại khách quan (xe máy phải đi tiếp). Sự đứt gãy giữa “Khao khát” và “Thực tại” tạo ra một sự hụt hẫng. Hệ thần kinh của một đứa trẻ chưa đủ sức chứa đựng nỗi buồn của sự mất mát hay từ chối này.
Để tự xoa dịu bản thân và giảm đi cảm giác khó chịu, bộ não của con tự động tạo ra một câu chuyện giả định: “Vì mình không có được nó, nên chứng tỏ là mình không thích nó.”
Bạn có thấy quen không? Đây chính xác là tâm lý “Con cáo và chùm nho xanh” trong truyện ngụ ngôn. Con cáo không hái được nho nên đành tự nhủ rằng nho còn xanh và chua lắm.
Nếu lúc đó chúng tôi chọn cách im lặng hoặc hùa theo: “Ừ, mình không thích thì mình đi về”, thì chúng tôi đã vô tình xác nhận (validate) một thói quen trốn tránh cảm xúc.
Nếu cơ chế này lặp lại đủ nhiều trong những năm tháng tuổi thơ, đứa trẻ sẽ dần hình thành một thói quen tâm lý vô cùng bất lợi: Không dám thừa nhận khát khao thật sự của mình. Khi gặp thất bại hay bị từ chối trong tương lai, thay vì đối diện với nỗi buồn để vượt qua, người đó sẽ có xu hướng chối bỏ: “Tôi chả cần”, “Tôi không thèm” “không thì thôi”. Họ tự cắt đứt kết nối với những nhu cầu chân thật nhất của bản thân chỉ để không phải chịu đựng cảm giác hụt hẫng.
Nhận ra điều đó, tôi lập tức phanh xe lại. Tôi quay sang hỏi con: “Bắp muốn quay lại xem máy múc không?”
Đứa trẻ 2 tuổi, khi chiếc mặt nạ phòng vệ vừa được bố gỡ xuống một cách an toàn, đã không ngần ngại gật đầu: “Quay lại”.
Chúng tôi quay xe, trở lại vị trí cũ và tĩnh lặng chờ đợi cùng con. Chúng tôi ở đó cho đến khi chiếc máy múc thực sự tắt máy và dừng làm việc. Lúc này, Bắp mới miễn cưỡng vẫy tay chào tạm biệt thêm một lần nữa để đi về. Suốt dọc đường, tâm trí con vẫn còn vương vấn hình ảnh chiếc máy múc, nhưng câu nói “Bắp không thích” đã hoàn toàn biến mất.
Việc quay lại ngày hôm đó không phải là sự nuông chiều. Nó là cách chúng tôi gửi cho con một thông điệp thần kinh an toàn: “Con được phép khao khát. Nhu cầu của con là chính đáng. Con không cần phải nói dối cảm xúc của chính mình để xoa dịu hoàn cảnh.”
Buổi tối cùng ngày, Bắp đang say sưa chơi với một chú bọ cánh cứng đồ chơi. Vợ chồng tôi mở điện thoại gọi video cho bà ngoại. Ngay lúc Bắp hào hứng cầm chú bọ lên, định đưa sát vào màn hình để khoe với bà, thì cuộc gọi kết thúc vì đã đến giờ tạm biệt. Màn hình tối đen.
Bắp hạ tay xuống, và đưa ra một kết luận chắc nịch: “Bà ngoại không xem xập xòe (bọ cánh cứng).”
Sau câu nói đó, con bắt đầu bứt rứt và chạy đi tìm mẹ. Vợ tôi đã phải gác lại công việc, ngồi xuống chơi cùng con một lúc lâu để giúp con giải tỏa cảm giác khó chịu đó.
Một lần nữa, chúng ta lại thấy bộ não của trẻ đang hoạt động để “gán ý nghĩa” cho thế giới.
Trẻ ở độ tuổi này có tư duy lấy mình làm trung tâm (Egocentric thinking). Trẻ tin rằng mọi thứ xảy ra trên đời đều liên quan trực tiếp đến mình. Trẻ chưa có khả năng logic để phân tích những lý do khách quan như “Bà có việc bận”, hay “Đã đến giờ đi ngủ”. Trẻ chỉ thấy một kết quả duy nhất: Sự hào hứng, tình cảm của mình đưa ra nhưng không được đón nhận.
Sự từ chối vô tình này tạo ra một vết xước nhỏ trong cảm giác an toàn của con.
Và Bắp đã làm một việc rất tuyệt vời: Con đi tìm mẹ. Con tìm đến người chăm sóc để nhờ hệ thần kinh của mẹ xoa dịu hệ thần kinh đang bối rối của mình. Vợ tôi đã ở đó, tiếp nhận cảm xúc của con, không gạt đi, không nói “Bà bận rồi, có gì đâu mà buồn”. Sự hiện diện của mẹ lúc đó giúp con xả được sự hụt hẫng ra ngoài một cách an toàn.
Nếu những sự hụt hẫng nhỏ bé này bị bỏ qua, nếu cha mẹ quá bận rộn và gạt đi những nhu cầu được vỗ về của con, cái kết luận ngây thơ “Bà không xem” có thể sẽ từ từ tích tụ thành một niềm tin sai lệch về bản thân: “Những gì mình chia sẻ không quan trọng”, “Người khác không quan tâm đến mình”.
Hai câu chuyện nhỏ trên đã minh chứng cho một quy luật vận hành âm thầm nhưng có sức ảnh hưởng sâu rộng của tâm trí: Trẻ em không chỉ ghi nhận các sự kiện diễn ra xung quanh, chúng liên tục rút ra các KẾT LUẬN về bản thân và về thế giới từ những sự kiện đó.
Những kết luận này, dù đúng hay sai, dù có logic hay phi logic, sẽ từ từ đông đặc lại. Theo thời gian, chúng hình thành nên Identity (Nhân dạng) của đứa trẻ.
Hầu hết các bậc cha mẹ ngày nay đang dành quá nhiều năng lượng để quan sát Tầng Hành Vi:
Nhưng nếu chúng ta chỉ dừng lại ở việc quản lý hành vi, chúng ta đang bỏ lỡ phần quan trọng nhất trong việc kiến tạo một con người. Chúng ta để mặc cho bộ não non nớt của trẻ tự biên dịch thế giới, đôi khi theo những kịch bản đầy tính phòng thủ, trốn tránh hoặc tự ti.
Để giúp con phát triển một nội lực vững chãi, cha mẹ cần phải học cách lùi lại, quan sát và đặt những câu hỏi ở tầng sâu hơn: “Con đang cảm thấy thế nào về sự việc này? Hệ thần kinh của con đang mách bảo điều gì?”
Làm thế nào để một người làm cha, làm mẹ có thể “đọc” được những tín hiệu vi tế như câu nói “Con không thích nữa” của đứa trẻ 2 tuổi?
Làm thế nào để khi con mang một nỗi buồn vớ vẩn đến, con biết chắc chắn rằng mình có thể chạy ngay vào lòng cha mẹ để được xoa dịu, thay vì tự thu mình lại?
Sự nhạy bén đó không sinh ra từ bản năng. Nó cũng không tự nhiên có được chỉ bằng việc đọc vài cuốn sách tâm lý.
Sự nhạy bén đó là kết quả của việc người lớn thực hành Sự Hiện Hữu. Khi tâm trí bạn không còn xao nhãng bởi công việc, không bị cuốn vào những lo âu của quá khứ hay tương lai, bạn mới có đủ không gian tĩnh lặng để nhìn thấy những dao động nhỏ nhất trong tâm hồn con mình.
Và khi bạn nhìn thấy con đang bối rối, đang tự xây những bức tường phòng vệ, bạn cần có năng lực Đồng điều hòa (Co-regulation). Bạn dùng chính sự vững chãi, bình an của mình để làm chiếc mỏ neo, kéo hệ thần kinh của con trở lại trạng thái cân bằng. Bạn giúp con viết lại những “kết luận” đúng đắn và lành mạnh về bản thân và thế giới.
Nhưng Sự Hiện Hữu cụ thể là làm như thế nào?
Đồng Điều Hòa vận hành ra sao trong những tình huống con gào khóc, ăn vạ, hay bướng bỉnh ở những độ tuổi lớn hơn?
Làm thế nào để chúng ta không vô tình dán những “nhãn mác” khiến nhân dạng của con bị gò bó?
Đó không phải là những điều có thể diễn đạt trọn vẹn chỉ qua một bài viết. Đó là một hệ thống kỹ năng, một tư duy cần được rèn luyện, bóc tách và thực hành một cách bài bản.
Và đó chính là lý do bạn cần hoàn thành các bài học trong khóa này.
Nuôi dạy con không chỉ là lo cho con ăn ngủ. Nuôi dạy con là hành trình canh giữ những “kết luận” đầu đời của con về cuộc sống.